Leiderschap bij verandering lijkt vandaag belangrijker dan ooit. Organisaties proberen sneller te bewegen, wendbaarder te worden en zich voortdurend aan te passen aan een wereld die steeds complexer wordt. Maar juist in die dynamiek ontstaat een andere vraag: waar vinden organisaties hun stabiliteit?
Soms hoor je in een gesprek een zin die blijft hangen. Niet omdat hij spectaculair klinkt of omdat hij een nieuw managementconcept introduceert, maar juist omdat hij iets onder woorden brengt wat we ergens al intuïtief weten. Zo’n moment had ik tijdens de honderdste aflevering van onze podcast De Strategie van de Kreeft, toen ik samen met co-host Sven Turnhout sprak met hoogleraar in veranderkunde Jaap Boonstra.
Juist als alles beweegt en alles verandert, wordt stabiliteit ook heel belangrijk.
Het is een zin die bijna paradoxaal klinkt. Want wie naar organisaties kijkt, ziet vooral beweging. Technologie ontwikkelt zich razendsnel, markten verschuiven, geopolitieke spanningen beïnvloeden economieën en maatschappelijke verwachtingen veranderen voortdurend. Organisaties proberen zich voortdurend opnieuw uit te vinden: digitaler, duurzamer, wendbaarder.
En toch zit er in die ene zin een belangrijk inzicht over leiderschap bij verandering. Organisaties die zich voorbereiden op de toekomst zijn zelden de organisaties die simpelweg het snelst bewegen. Het zijn vaak de organisaties die midden in alle dynamiek iets weten vast te houden dat dieper ligt dan de waan van de dag. Iets dat richting geeft wanneer plannen veranderen en omstandigheden verschuiven.
In ons gesprek met Jaap Boonstra kwamen we steeds weer terug bij dat spanningsveld tussen beweging en stabiliteit. En wie een stap terugzet in de geschiedenis van het verandervak, ziet dat organisaties al meer dan een eeuw zoeken naar manieren om met die spanning om te gaan.
Wat is leiderschap bij verandering?
Leiderschap bij verandering betekent dat leiders organisaties helpen bewegen in een wereld die voortdurend verandert, zonder dat ze hun identiteit verliezen. In plaats van alleen te sturen op plannen en controle, creëren effectieve leiders richting, betekenis en ruimte voor het experiment.
Juist in complexe situaties, waarin niet alles vooraf te voorspellen is, vraagt leiderschap bij verandering om het vermogen om met onzekerheid om te gaan. Leiders moeten verschillende perspectieven kunnen verbinden, spanningen durven laten bestaan en organisaties helpen leren van wat er onderweg ontstaat.
Dat vraagt een ander soort leiderschap dan we lange tijd gewend waren. Minder gebaseerd op controle en meer op basis van nieuwsgierigheid. Minder gericht op het afdwingen van verandering en meer op het creëren van omstandigheden waarin verandering het beste kan ontstaan.
Hoe leiderschap bij verandering zich heeft ontwikkeld
Wanneer we vandaag praten over leiderschap bij verandering, vergeten we soms hoe sterk het vak van organisatieverandering zelf is geëvolueerd. Aan het begin van de vorige eeuw ging het vooral over efficiëntie. Ingenieurs onderzochten hoe arbeid en productieprocessen efficiënter konden worden ingericht.
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat perspectief ingrijpend. Wederopbouw ging niet alleen over infrastructuur en industrie, maar ook over de opbouw van sociale structuren. Over gemeenschappen, onderwijs en samenwerking. Vanaf de jaren negentig werd het denken over organisaties opnieuw sterk beïnvloed door managementmodellen. Toen waaide de wind uit een compleet andere hoek. Nu waren het strategieprocessen, KPI’s en dashboards die organisaties beter bestuurbaar moesten maken.
Maar precies daar zit volgens Jaap Boonstra een belangrijke paradox.
Fragment podcast leiderschap bij verandering: “De ontwikkeling van het verandervak.”Hoe meer organisaties proberen de werkelijkheid volledig te controleren, hoe complexer die werkelijkheid vaak wordt. Voor leiderschap bij verandering betekent dit dat leiders niet alleen moeten sturen, maar vooral moeten leren omgaan met complexiteit – en met het besef dat niet alles vooraf te organiseren is.
Waar echte verandering ontstaat
Een van de inzichten uit het gesprek die me persoonlijk het meest raakte, ging over de plek waar verandering daadwerkelijk ontstaat. Veel organisaties denken dat innovatie begint in strategieprogramma’s, bestuurskamers of business development teams. Maar volgens Boonstra ontstaan de meest betekenisvolle initiatieven vaak juist aan de randen van systemen: “Daar waar het schuurt, daar gebeurt het.”
Fragment podcast leiderschap bij verandering: “Daar waar het schuurt, daar gebeurt het.”Voor leiderschap bij verandering betekent dat dat leiders niet alleen naar formele structuren kijken. Juist aan de randen van organisaties ontstaan vaak nieuwe ideeën: in kleine experimenten, initiatieven en samenwerkingen die nog nauwelijks zichtbaar zijn in het jaarplan.
Stabiliteit komt uit identiteit
Maar als verandering zo vaak ontstaat vanuit experiment en beweging, waar vinden organisaties dan nog hun stabiliteit?
Volgens Boonstra ligt die stabiliteit niet in structuren of regels, maar in identiteit. In de geschiedenis van een organisatie. In de waarden die mensen verbinden. In het vakmanschap waar mensen trots op zijn. Dit terwijl veel strategieprocessen stabiliteit proberen te vinden in plannen en doelstellingen. Maar plannen veranderen voortdurend. Identiteit verandert veel langzamer.
Voor leiderschap bij verandering betekent dit dat leiders niet alleen bezig zijn met strategie. Ze helpen ook betekenis te geven aan waar een organisatie voor staat.
De toekomst van het verandervak vraagt een bredere blik
Naarmate het gesprek vorderde, kwamen we bij een vraag die mij persoonlijk al langer bezighoudt: hoe ziet de toekomst van het verandervak eruit? Volgens Boonstra moeten veranderaars vooral hun perspectief verbreden. Niet alleen de gekende managementmodellen gebruiken, maar juist ook leren van andere disciplines: sociologie, psychologie, filosofie en zelfs de kunsten.
Hij gaf daarbij een mooi voorbeeld uit de fotografie. Erwin Olaf had een foto tot in detail geënsceneerd: de compositie, het licht, de positie van de geportretteeerde. Maar uiteindelijk bleek het meest bijzondere moment in de foto juist te ontstaan door toeval – door iets onverwachts dat niet gepland was.
Dat voorbeeld raakt volgens mij precies de kern van leiderschap bij verandering. Veranderen lijkt soms meer op fotografie dan op projectmanagement. Je kunt het kader creëren en omstandigheden voorbereiden, maar het unieke moment zelf laat zich niet volledig organiseren.
Fragment podcast leiderschap bij verandering: over de toekomst van het verandervak en de rol van veranderaars.Persoonlijke reflectie
Als ik terugkijk op dit gesprek, realiseer ik me opnieuw hoe breed het vak van veranderen is geworden. Het gaat niet alleen over organisaties verbeteren, maar ook over de rol die organisaties spelen in de samenleving. Misschien is dat wel de belangrijkste les over leiderschap bij verandering: dat verandering nooit alleen een managementvraagstuk is.
Op een gegeven moment vatte Jaap Boonstra dat treffend samen:
Als je als veranderaar niet kunt verbinden met maatschappelijke vraagstukken, dan is je rol uitgespeeld.
Misschien begint leiderschap bij verandering daarom niet bij een nieuw model of een strak plan, maar bij het vermogen om organisaties opnieuw te verbinden met de samenleving waar ze onderdeel van zijn.
Bekijk hier het gehele podcast interview met Jaap Boonstra.
Op zoek naar meer inspiratie over leiderschap bij verandering?
Sta je aan de vooravond of zit je zelf midden in een organisatieverandering? In mijn keynotes en workshops help ik leiders en hun teams te bewegen zonder zichzelf te verliezen.
👉 Raak geïnspireerd door mijn lezingen leiderschap bij verandering, keynotes over innovatie of workshops omgaan met verandering.
👉 Of ga direct met je team(s) aan de slag met het vergroten van jullie veranderkracht.
Ook interessant:
